مشکلات عرضه اینترنتی دارو

                             مشکلات عرضه اینترنتی دارو

دکتر حسین جعفری عضوهیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد پزشکی تهران گروه فارماکولوژی

بنام او که تنها با نام و یادش نهال اندیشه و احساسمان همواره جاودانه میماند.

طبق قوانین و مقررات دارویی کشور، تنها جایی که می تواند اقدام به نگهداری، عرضه و توزیع و دارو بنماید، داروخانه‌ها هستند. همچنین خرید هرگونه محصولات دارویی و مکمل ها می بایست تنها از طریق داروخانه‌ها انجام گیرد. چراکه داروخانه داروها و مکمل ها را از منابع معتبری که مجوز قانونی تولید یا واردات از سازمان غذا ودارو را در اختیار دارند تهیه می کنند.

دارو به عنوان یکی از مهم ترین اجزای تشخیص، پیشگیری و درمان بیماری‌ها می باشد و بر همین اساس همیشه مجموعه‌ای از فرآیندها بر تولید، واردات، نگهداری، توزیع و عرضه دارو جهت ایمنی و تضمین سلامت و کیفیت آن در کشورها حاکم است. معمولا برای انتقال محصولات پزشکی و دارویی، وجود زنجیره انتقال امری مهم و ضروری می‌باشد که این زنجیره انتقال شامل فعالیت‌های تولید، نگهداری، ذخیره‌سازی و توزیع، به همراه تجهیزات و تدارکات مربوط به آن است. این سیستم امکان انتقال و نگهداری محصولات در دمای مطلوب را فراهم می‌کند. چنانچه دارو به نحو علمی و اصولی تولید، نگهداری، توزیع و به فروش رسانیده نشود، نه تنها در دستیابی به شاخص‌های کمی و کیفی سلامت جامعه تاثیر نامطلوب می‌گذارد، بلکه می‌تواند سبب بروز اختلالات وگرفتاری‌های جدی و تهدید کننده‌ای در جامعه، محروم ماندن از درمان و حتی مرگ بیمار شود.

ا مروزه در حیطه فروش و عرضه محصولات دارویی و آرایشی بهداشتی از تبلیغات ماهواره‌ای و اینترنتی استفاده می‌شود که بسیاری از مردم را به سمت خرید این کالاها سوق داده است و عرضه کنندگان این محصولات فقط برای کسب سود دست به تبلیغاتی وسیع و پر رنگ و لعاب می زنند. نبود آگاهی و اطلاع رسانی کافی موجب شده است عده‌ای افراد سودجو با شناسایی مخاطبان خود نسبت به خرید و فروش دارو و محصولات بهداشتی در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی و ماهواره‌ای اقدام کنند، که هیچگونه مبنای علمی، قانونی و بهداشتی ندارد. موضوعی که بی توجهی به آن سلامت افراد جامعه را با خطرات بالقوه مواجه می‌کند و حتی عواقب جبران ناپذیری را بر جای می‌گذارد.

طی سال‌های گذشته و با شکل‌گیری شبکه‌های مختلف اجتماعی نظیر تلگرام، اینستاگرام، واتساپ و دیگر فضاهای اینترنتی و همچنین تبلیغات در شبکه هاب ماهواره‌ای، محصولات پزشکی و دارویی بسیاری، فاقد مجوز قانونی و استاندارد لازم، توسط افراد، شرکت ها و وب سایت‌های غیر مجاز خرید و فروش می‌شود. این موضوع که به دلیل نداشتن مجوز، نظارتی بر تولید و یا واردات آنها وجود ندارد دارای اهمیت است و بدیهی است که نمی‌توان از کیفیت و سطح ایمنی آنها اطمینان حاصل کرد.

بر اساس قوانین موجود، اساسا تبلیغات دارو در رسانه های عمومی غیرمجاز و غیرقانونی است و دارو باید با توجه به شرایط بیمار و توسط پزشک متخصص تجویز شود.

تبلیغات دارو‌ها و مکمل‌ها در شبکه‌های ماهواره‌ای بسیار خطرناک است و در برخی موارد امکان درمان افرادی که خودسرانه از این دارو‌ها استفاده کرده اند و دچار مشکلاتی شده‌اند دشوار است.

برخی اقلام دارویی پرمصرف و پرطرفدار از قبیل داروهای کاهش‌دهنده و افزایش‌دهنده وزن، فراوردههای موثر بر میل جنسی، دارو و اقلام آرایشی موثر در زیبایی و رشد مو، فرآورده های افزایش تمرکز و داروهای افزایش‌دهنده قد به دلیل درخواست بالای آن در بین عموم مردم، محبوبیت بیشتری دارند و توسط افراد فاقد صلاحیت و بصورت قاچاق به فروش می‌رسند و بدون پشتوانه علمی به مخاطبان تبلیغ می‌شود. گرچه مصرف آنها عوارض جانبی و مخرب بر اندام‌های مختلف بدن بر جا می‌گذارد.

تحقیقاتی در پژوهشکده غدد دانشگاه شهید بهشتی روی داروهای مدعی لاغری انجام شده است که نتایج بسیار تکان دهنده‌ای دارد. این داروها نه تنها به هیچ وجه گیاهی نیستند بلکه به دلیل داشتن هورمون تیروکسین و ایجاد پرکاری تیروئید به صورت مصنوعی باعث لاغری می‌شوند. برخی از این داروها حاوی ماده‌ای است به نام گرد فرشته که نوعی مخدر است و باعث بی اشتهائی فرد می‌شود. جالب است بدانید گرچه ممکن است این داروهای غیر مجاز در کوتاه مدت باعث لاغری شود اما بعد از مدتی نه تنها تمام وزنی که از دست رفته دوباره برمی‌گردد، بلکه ممکن است بیشتر از قبل هم شود.

  

بر اساس قوانین موجود، خرید و فروش محصولات دارویی در فضای مجازی عملی مجرمانه است. برای تهیه دارو باید به مراکز مجاز یعنی داروخانه‌ها مراجعه شود. چراکه افراد سودجو با تبلیغ و فروش محصولات دارویی در فضای مجازی اقدام به کلاهبرداری از شهروندان می‌نمایند. علاوه برآن ممکن است داروهایی که به دست مصرف کننده می‌رسد تاریخ مصرف گذشته یا غیرمجاز و تقلبی باشد و نیز به دلیل عدم نگهداری در شرایط لازم فاسد شده باشند. به همین دلیل لازم است که دارو از داروخانه و زیر نظر پزشک و داروساز تهیه و مصرف شود. بنابراین فروش هرگونه داروی مجاز و غیرمجاز در فضای مجازی به علت مقوله مهم دارو و سلامت افراد ممنوع و غیرقانونی می‌باشد.

اصطلاح «داروخانه اینترنتی» که به تازگی رواج یافته است در واقع "فروش اینترنتی فرآورده‌های سلامت غیردارویی" است و هیچ گونه دارویی در داروخانه اینترنتی به فروش نمی‌رسد. داروخانه‌های دارای مجوز فروش اینترنتی صرفا مجاز به فروش کالاهای آرایشی و بهداشتی، مکمل‌های تغذیه‌ای، شیرخشک، گیاهان دارویی به صورت فرآوری نشده، دمنوش، فرآورده‌های طبیعی و سنتی حاوی گیاهان دارویی و ملزومات مصرفی پزشکی دارای مجوز از سازمان غذا و دارو از طریق اینترنت و به صورت آنلاین می‌باشند.

هنگام خرید کالا از داروخانه اینترنتی باید به وجود نماد اعتماد الکترونیک در سایت توجه داشت و آدرس و شماره تلفن داروخانه، اسم موسس و مسئول فنی، نشانی پست الکترونیک و مجوز فروش در سایت درج شده باشد. اگر کالایی از داروخانه اینترنتی تحویل گرفته می‌شود، مشکلی از قبیل تقلبی بودن، تاریخ گذشته بودن یا هرگونه اشکال در شکل ظاهری داشته باشد باید موضوع با کارشناسان امور داروخانه ها و یا شکایات در معاونت‌های غذا و دارو دانشگاه‌های علوم پزشکی تحت پوشش مطرح شود.

نظام دارویی کشور در صورت ابلاغ برای اجرا، دست به دامان اینترنت خواهد شد اما باید دید این روش می تواند پاسخگو اما و اگرهای بازار دارویی کشور باشد.

مدتی است که عرضه برخی مکمل‌های دارویی و داروهای درمانی سر از سامانه‌های فروش و ارسال آنلاین در آورده‌؛ سفارش‌هایی که تنها با لمس چند باره صفحه گوشی‌های هوشمند به سرعت ثبت می‌شود و نهایت یک ساعت بعد درب منزل بیماران تحویل داده می‌شود اما مبدأ ارسال این داروها مشخص نیست.به رغم نقایص متعدد در نحوه عملکرد پلتفرم‌های فروش و ارسال آنلاین دارو از جمله نبود حضور مسئول فنی داروساز، نظارت بر کنترل و کیفیت نگهداشت و توزیع دارو، شاهد گسترش روز افزون فروش کالاهای سلامت محور به طور غیرمجاز در سامانه‌های آنلاین هستیم.به زبان ساده پلتفرم به معنای بستری برای ایجاد و اجرای سایر اجزای یک سیستم می باشد. یکی از زمینه هایی که در آن پلتفرم نقش بسیار مهمی را ایفا میکند دنیای کامپیوتر و فناوری های مرتبط با آن است.

این روزها همه ما اصطلاح‌های پلتفرم (Platform) و کسب و کارهای پلتفرمی (Platform Businesses) را می‌شنویم و به‌کار می‌بریم.

پلتفرمها آن‌قدر جای خود را در زندگی و زبان ما باز کرده‌اند که بسیاری از افراد حتی بدون این که بدانند پلتفرم یعنی چه، کلمه پلتفرم را در حرف‌ها و گفتگوهای روزمره خود به‌کار می‌برند

اگرچه نمی توان مقابل موج استفاده از فناوری های نو در ابعاد مختلف نیازهای زندگی مقابله کرد و اجازه نداد صنعت دارو به بازار تجارت آنلاین راه پیدا کند، اما این پدیده نیز همچون دیگر پدیده های نوظهور نیازمند سیاست گذاری و نظارت است زیرا جامعه به دنبال آن است که نیازهای خود را در بستر تکنولوژی برآورده سازد؛ از این رو فعالان حوزه دارو بر این باورند که سکوهایی که در حوزه خرید و فروش دارو فعالیت می کنند، زیر نظر متولی سلامت که وزارت بهداشت، درمان وآ موزش پزشکی است، فعالیت کنند.

 

البته تجارت دارو به شکل آنلاین نیازمند شروط دیگری نیز هست؛ شرط مهم آن است که ارائه دارو زیر نظر مسئول فنی داروساز باشد و بیمار با مسئول فنی ارتباط داشته باشد البته این بدان معنا نیست که انتظار داشته باشیم شرکت‌هایی که در حوزه فروش آنلاین دارو فعالیت می‌کنند، در کنار ارسال دارو، مسئول فنی نیز همراهی‌ آنها باشد از سوی دیگر مسئله این است که توزیع اینترنتی دارو نباید بدون نسخه درمانی طی شود.

طبق تبصره ۳ ماده ۳ قانون مربوط به مقررات پزشکی و دارو و مواد خوراکی و آشامیدنی، تمامی فرآورده‌ های تقویتی، تحریک کننده، ویتامین ها و غیره که فهرست آن توسط وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اعلام و منتشر می شود، جزو اقلام دارویی است و محل عرضه آنها صرفا باید داروخانه باشد.

وزارت بهداشت در این زمینه بر این اعتقاد است که باید زمینه فروش مکمل‌ها نیز باید در پلتفرم‌های فروش آنلاین نظارت کافی وجود داشته باشد در غیر این صورت فروش محصولات سلامت محور از طریق اینترنت یا پلتفرم‌های فروش آنلاین مکمل‌های دارویی و دارو منجربه بروز ضایعات شدید در حوزه سلامت خواهد شد.

زمینه فروش مکمل‌ها نیز باید در پلتفرم‌های فروش آنلاین نظارت کافی وجود داشته باشد.همچنین بر اساس گزارش وزارت امور اقتصادی و دارایی، تا سال ۲۰۲۰ میلادی بیش از ۴۷ کشور در دنیا فروش اینترنتی دارو را مجاز قلمداد کرده‌اند و پیش‌بینی شده که سهم بازار فروش اینترنتی دارو نسبت به کل بازار به دلیل اثرات مثبت دارورسانی برخط؛ مانند کاهش هزینه‌ها و افزایش رفاه بیماران، تا سال ۲۰۳۰ میلادی حدود ۲.۵ برابر شود.

در شرایطی که هنوز قانون گذاری و سیاست گذاری دقیقی در حوزه فروش آنلاین دارو اجرایی نشده است، بازار آن داغ است اگرچه بر اساس اعلام اخیر پلیس، بسیاری از داروهایی که از این طریق به فروش می روند، داروهای تاریخ مصرف گذشته و یا ممنوعه هستند. مهرماه گذشته بود که پلیس امنیت اقتصادی تهران از کشف چهار هزار قلم انواع دارو قاچاق در پارکینگ یک ساختمان مسکونی خبر داد.

فروش اینترنتی دارو غیر قانونی می باشد و مطابق قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز ،مصداق کالای قاچاق می باشد.

مردم به هیچ وجه به عواملی که در فضای مجازی،‌ کانال ها و اینستاگرام اقدام به تبلیغ و عرضه انواع داروها می نمایند اعتماد نکنند چرا که سلامتی آنها به خطر می افتد.

ممکن است فرمول واقعی دارو با چیزی که روی جعبه آن نوشته شده فرق داشته باشد این تقلب ها جان بیمار را به خطر می اندازد.
وقتی بحث تقلب و دور زدن قانون پیش بیاید کلاهبرداران برای کسب سود از هیچ کاری دریغ نمی کنند و به خطر افتادن جان بیمار هم برای آن ها اهمیتی ندارد.

لیبل داروهایی که از مکان هایی غیر از داروخانه ها و توسط سودجویان به دست بیماران می رسد تقلبی است و حتی ممکن است کشور سازنده را تغییر و تاریخ جدید بر روی آن بزنند.

داروهای اینترنتی علاوه بر غیر قانونی بودن معمولا تاریخ گذشته است و با توجه به این که مجوز تولید و توزیع ندارد از هیچ استانداردی هم برخوردار نیست.

هیچ داروخانه ای مجاز به فروش اینترنتی دارو نیست و اقلام باید طبق نسخه در داروخانه توسط داروساز کنترل و پیچیده شود.

  

مرگ در کمین مصرف کنندگان داروهای تقلبی و قاچاق       تهیه داروهای تقلبی و غیر استاندارد

تقریبا یک دهه است که فروش اینترنتی اقلام مختلف از لباس و وسایل بهداشتی گرفته تا لوازم برقی در کشور مرسوم شده و در چندسال اخیر پای کالا‌های دیگری همچون مواد خوراکی و حتی اقلام ارزشمند نیز به این مدل فروش باز شده است. اما چیزی که اخیرا خیلی در میان مردم و صاحبان نظر سر و صدا کرده و نظرات متناقضی در رابطه آن منتشر می‌شود، فروش اینترنتی دارو‌های مختلف است.

خطر جدی سلامت عمومی

این جدل‌ها در صورتی است که سازمان جهانی بهداشت و سازمان غذا و دارو آمریکا از خرید دارو به شکل اینترنتی دو تعریف دارند و از آن به عنوان خطری جدی برای سلامت عمومی و بحران جهانی برای بهداشت عمومی یاد می‌کنند. در کشور‌های مختلف تحقیقاتی انجام و مشخص شده که بیش از ۵۰ درصد از دارو‌هایی که در فضای اینترنت خریداری می‌شود تقلبی بوده و یا استاندارد لازم را نداشته است.

سازمان جهانی بهداشت معتقد است که ۴۸ درصد از قصور پزشکی مربوط به قصور دارویی است. آیا می‌خواهیم با فروش اینترنتی دارو سهم قصور دارویی را بیشتر کنیم. فروش اینترنتی دارو تا کنون به هیچ عنوان شفافیت و مجوز لازم از سازمان غذا و دارو را نداشته است. محرمانگی اطلاعات بیماران ارزش بالایی دارد که در صورت خدشه به آن و دسترسی دستگاه‌ها و پلتفرم‌ها به جز وزارت بهداشت، خطرات جدی را ایجاد می‌کند.

خرید داروی سقط جنین در فضای اینترنت نیز نمونه‌ای دیگر از دخالت پلتفرم‌ها در حوزه سلامت است. کار این پلتفرم‌ها بازی با جان و سلامت است که نباید اسم آن را استفاده از تکنولوژی در حوزه سلامت بگذاریم. از تکنولوژی استقبال می‌کنیم، اما مبدا ارسال کننده بر اساس قانون تجارت الکترونیک باید مشخص باشد چرا در برخی پلتفرم‌ها، مبدا ارسال کالا‌ها مشخص نیست؟ این کار خلاف قانون است. همچنین بر اساس این قانون، فروش دارو به مصرف کننده نهایی از طریق فضای اینترنتی و مجازی، ممنوع است.

                                                      نحوه تهیه داروهای تقلبی

قانون تجارت الکترونیک به صراحت گفته که فروش دارو به مصرف کننده نهایی از مسیر مجازی یا اینترنتی ممنوع است و اگر با این قانون مشکل دارند، آن را اصلاح کنند. لایحه اصلاح این قانون یک بار در مجلس رأی نیاورده، چون فروش دارو به مصرف کننده نهایی در بستر الکترونیک ممنوع است که باید قانون، اصلاح شود.

متاسفانه در کنار تمامی این مسائل، به دلیل مشکلات متعدد تا شهریور ۱۴۰۲ با اقداماتی که از سوی برخی دستگاه‌های خارج از حوزه سلامت انجام شد، ۷۰۰ داروخانه از مناطق محروم تعطیل شده و به سمت مراکز شهر‌ها منتقل شدند.

تیرماه سال ۱۴۰۱ معاونت علمی و کارگروه اقتصاد دیجیتال، مصوبه‌ای را در خصوص فروش اینترنتی دارو داشت که به تصویب هیئت وزیران هم رسید. براساس مهلت دو ماهه آن، مقرر شد وزارت بهداشت دستورالعملی را در این خصوص تدوین کند، اما با توجه به بحران دارو و تغییرات مدیران سازمان غذا و دارو در آن زمان این امر محقق نشد.

در شهریورماه سال ۱۴۰۲، طبق مصوبه وزارت امور اقتصاد و دارایی، قانونی بودن فروش دارو از طریق پلتفرم‌ها اعلام و سازمان غذا و دارو مکلف شد دستورالعمل نظارت بر فرایند فعالیت و همکاری داروخانه‌ها با پلتفرم‌ها برای رسیدن دارو از داروخانه به مصرف کننده نهایی را طی چهار ماه تدوین و ابلاغ کند.

این در حالی است که رئیس سازمان غذا و دارو همان زمان از مخالفت این سازمان با طرح فروش اینترنتی دارو گفت. زیرا وی معتقد بود پلتفرم‌های فعلی فعال در این عرصه غیر قانونی فعالیت می‌کنند و مجوزی از وزارت بهداشت ندارند.
بعد از اعتراض سازمان غذا و دارو مصوبه هیئت مقررات زدایی باطل شد و طبق ستاد تنظیم بازار مقرر شد این مسیر از کانال خود طی شود.

    

                                           انهدام شبکه زیر زمینی  تولید دارو

اخیرا نیز بعد از کلی بحث و جدل بر سر اجرایی شدن طرح عرضه اینترنتی دارو؛ سرانجام آیین نامه این طرح از سوی وزیر بهداشت ابلاغ شد. در همین حال، ابلاغ آیین نامه عرضه اینترنتی دارو یا همان پلتفرم‌ها، همچنان جای سئوال است که آیا قرار است مسوولیت توزیع دارو به صورت کامل در اختیار پلتفرم‌ها قرار بگیرد یا خیر. در این آئین نامه گفته شده است که این نامه توزیع اینترنتی دارو، به مدت ۶ ماه در یکی از استان‌ها اجرا شود و بعد از آن، شکل سراسری به خود بگیرد.

رئیس سازمان غذا و دارو، در توضیح محتوای آیین نامه توزیع اینترنتی دارو نیز گفته است که «آئین‌نامه حمل دارو از طریق سکوی اینترنتی است» و به هیچ‌وجه فروش اینترنتی دارو مطرح نیست.

در حال حاضر برخی «پلتفرم‌ها» به فروش اینترنتی دارو مشغول هستند و این خدمت محدود به حمل دارو نمی‌شود.

تأیید اصالت دارو باید توسط فرد متخصص (مسئول فنی) صورت بگیرد که این امر در فروش اینترنتی در پلتفرم‌های کنونی اصلا شفاف نیست. در این پلتفرم‌ها مشخص نیست که به عنوان مثال شرایط نگهداری و اصل بودن دارو توسط مسئول فنی بررسی می‌شود یا خیر.

علی‌رغم این که فروش اینترنتی دارو یک نیاز است، اما این طرح در حال حاضر بسیار نپخته و خام است و لازم است که درست طرح‌ریزی شود. در ابتدا باید امنیت فضای مجازی برای فروش دارو تأمین شود و چون دارو در ارتباط مستقیم با سلامت مردم است باید مسیر فروش و عرضه دارو به دست بیمار کاملا شفاف باشد. چون عده‌ای در این میان قطعا دنبال سودجویی هستند و با شرایط کنونی رقابت ناسالم بین برخی داروخانه‌ها برای جلب مشتری وجود دارد.

فروش اینترنتی باید از یک پروتکل درمانی تبعیت کند، زیرا هر دارو دارای شرایط نگهداری خاصی است و نظارت مسئول فنی برای تأیید اصالت دارو ضروری است و برخی از دارو‌هایی که از این طریق به دست متقاضی می‌رسد، تولید داخل نیستند.

یک روش برای تشخیص داروهای تقلبی انستکه می توانید از نظر ظاهری آن را بررسی کنید. اگر قرص ها ترک خورده باشند یا نرم باشند و یا تکه تکه شده باشند، احتمالا داروی مورد نظر در زمره داروهای تقلبی قرار می گیرد.

توجه داشته باشید که برخی از داروها دارای برچسب اصالت داروی تقلبی و جعلی هستند. بنابراین توصیه ما آن است که حتما اطلاعات دریافتی در مورد دارو را با اطلاعات موجود بر روی این برچسب ها تطبیق دهید و از یکسان بودن این اطلاعات مطمئن شوید.

...............................................................................................................................................................

هر شب که به خواب فرو می روم، میمیرم وروز بعد که بر می خیزم  دوباره متولد میشوم.   "گاندی "